Park Kulturowy Starego Miasta i Zatorza w Olsztynie

Mosty kolejowe – łącznik Starego Miasta z dzielnicą koszar. Fot. K.Worobiec

Pan Piotr Grzymowicz,
Prezydent Olsztyna

Pan Jan Tandyrak,
Przewodniczący Rady Miejskiej Olsztyna

Szanowny Panie Prezydencie
Szanowny Panie Przewodniczący

Działając w trosce o wspólne dziedzictwo kulturowe, zgodnie z naszymi celami statutowymi, oraz na podstawie artykułów 16 i 17 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, w celu ochrony dziedzictwa kulturowego – zarówno poszczególnych zabytków (wpisanych i nie wpisanych do rejestru zabytków), jak również zachowania krajobrazu historycznego układu urbanistycznego Starego Miasta i przyległej dzielnicy Zatorze w Olsztynie, oraz w trosce o należyty wizerunek miasta składamy wniosek o utworzenia Parku Kulturowego Starego Miasta i Zatorza w Olsztynie. Taka forma ochrony powinna obejmować obszar Zakola Łyny z zabytkowym tartakiem Raphaelsonów, Starego Miasta z cennymi zabytkami (bazylika konkatedralna św. Jakuba Apostoła, stary i nowy ratusz, zamek kapituły warmińskiej, „Bet Tahara” Mendelsona, wiadukty kolejowe etc.), unikalny zespół koszar piechoty, artylerii, kawalerii przy ulicy Leśnej, Artyleryjskiej, Gietkowskiej po Jagiellońską (z ich powodu nazywano Olsztyn „miastem koszar”) oraz budownictwo mieszkalne dzielnicy Zatorze i znajdujący się w granicach miasta wyjątkowy kompleks leśno-parkowy z Lasem Miejskim i Parkiem w Jakubowie.

Obszar tak zakreślony (nie wskazujemy jego dokładnych granic, gdyż to wymaga konsultacji) jest wizytówką miasta, osią wzdłuż i wokół której powinno rozwijać się centrum Olsztyna, najbardziej atrakcyjny, przyciągający mieszkańców i ich gości, a wyjątkowe obszary wymagają wyjątkowego traktowania, ochrony i planowania przestrzennego (pisaliśmy o tym m.in. 2 lipca 2009 r. w liście otwartym do Prezydenta Olsztyna). Jest to unikalny krajobraz miejski, który ze względu na historię, odrębny i zwarty układ przestrzenny, dobrze zachowany charakter budownictwa (koszarowego, przemysłowego i mieszkalnego), z rozległymi terenami rekreacyjnymi, zasługuje na pełną i kompleksową ochronę jako dziedzictwo kultury i cenne świadectwo przemijającej epoki. Dlatego ze względów historycznych, naukowych, artystycznych, kulturowych i krajobrazowych, jak również promocyjnych i turystycznych obszar ten należy chronić jako park kulturowy!

Uzasadnienie

Park kulturowy jest to stosunkowo nowa, coraz częściej spotykana forma ochrony zabytków. Jest to najkorzystniejsza, bo kompleksowa forma ochrony wszystkich elementów krajobrazu, a nie tylko jego wybranych elementów, obejmująca ochronę krajobrazu kulturowego oraz naturalnego. Parki krajobrazowe wprowadzone artykułem 16 i 17 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 23 lipca 2003 r. są tworzone (po zasięgnięciu opinii wojewódzkiego konserwatora zabytków) w celu „ochrony krajobrazu kulturowego oraz ochrony wyróżniających się terenów z zabytkami typowymi dla miejscowej tradycji budowlanej i osadniczej” i są powoływane wyłącznie w wyniku inicjatywy społecznej i samorządów lokalnych. Za profesorem Aleksandrem Böhmem, można powiedzieć, że inicjatywa utworzenia parku kulturowego i jego funkcjonowania jest wyborem społeczeństwa, „któremu demokracja gwarantuje, iż nie będzie żyło w otoczeniu piękniejszego krajobrazu niż na to zasługuje”. Wiele samorządów postanowiło już zadbać o swoje otoczenie i spostrzegło zalety takiego rozwiązania, czego dowodem jest utworzenie Parku Kulturowego Stare Miasto w Krakowie, Parku Kulturowego Stary Radom, Parku Kulturowego Miasto Tkaczy w Zgierzu, Parku Kulturowego Zespołu Staromiejskiego oraz Zespołu Klasztornego OO. Dominikanów w Jarosławiu, Parku Kulturowego Fortyfikacji Miejskich „Twierdza Gdańsk”, Fortecznego Parku Kulturowego w Srebrnej Górze, Korzkiewskiego Parku Kulturowego czy Parku Kulturowego Kotliny Jeleniogórskiej (Dolina Pałaców i Ogrodów) etc.

Do kompetencji Rady Miasta należy przyjęcie uchwały o utworzeniu parku kulturowego w zakresie zaopiniowanym przez wojewódzkiego konserwatora zabytków oraz określenie nazwy parku kulturowego, jego granic, zakresu i sposobu ochrony, a więc wprowadzenie pewnych zakazów i ograniczeń służących zachowaniu wartości z powodu których park kulturowy utworzono, a dobrze określone cele i wyważone ograniczenia zawarte w tej uchwale stają się bardzo dobrym narzędziem służącym „porządkowaniu” przestrzeni publicznej. Prezydent miasta sporządza plan ochrony parku, który po uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków wymaga późniejszego zatwierdzenia przez Radę Miasta. Tworzenie parków kulturowych wymusza zrównoważone i racjonalne gospodarowanie przestrzenią publiczną i prywatną, bowiem – zgodnie z ustawą – dla tych obszarów obowiązkowo sporządza się miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. Rada Miasta może także utworzyć jednostkę organizacyjną do zarządzania parkiem krajobrazowym i – co istotne – może występować o dodatkowe fundusze potrzebne do realizacji zadań związanych z jego ochroną.

Wniosek nasz jest konsekwencją dotychczasowej działalności Stowarzyszenia Sadyba, które od wielu lat interesuje się zagospodarowaniem przestrzennym miasta Olsztyna, jak również zachowaniem dziedzictwa kulturowego, w szczególności zwracając uwagę na rzadkie przykłady architektury przemysłowej i koszarowej, świadectwo intensywnego rozwoju Olsztyna w II połowie XIX i na początku XX wieku, stanowiące istotny przyczynek do poznania historii miasta, w związku z czym składaliśmy do Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Olsztynie wnioski o wpisanie do rejestru zabytków: willi leśnej przy ulicy Leśnej 18 (wniosek z 16.02.2006 r.), budynku tartaku przy ulicy Knosały (wniosek z 07.08.2007 r.), zespołu budynków browaru znajdującego się przy ul. Wojska Polskiego 20 (wniosek z 10.08.2007 r.), budynku tzw. koszar Funka przy ul. Kasprowicza 4a (wniosek z 08.01.2008 r.), zespołu budynków byłych koszar przy ulicy Jagiellońskiej (wniosek z 10.02.2009 r.), zespołu dawnych koszar przy ulicy Artyleryjskiej i Leśnej (artyleryjskie i piechoty – wniosek z 12 lutego 2009 r. – te dwa ostatnie wnioski były zgodne z postulatami zwartymi w „Lokalnym Programie Rewitalizacji Terenów Powojskowych miasta Olsztyn” opracowanym w 2005 r. przez Wydział Strategii i Rozwoju Urzędu Miasta w Olsztynie). Większość z wnioskowanych przez nas obiektów lub ich zespołów uzyskała ochronę poprzez wpis do rejestru zabytków województwa warmińsko-mazurskiego, jednak jest to ochrona „punktowa”, dotycząca tylko wybranych elementów tworzących unikalną tkankę miejską. Niestety w ostatnich latach obserwujemy niekorzystną metamorfozę krajobrazu miejskiego Olsztyna, w szczególności zanik tradycyjnych form budownictwa mieszkalnego i koszarowego (z powodu przebudowy lub jej adaptacji na inne cele), chaotyczną zabudowę wolnych przestrzeni, co powoduje niemożność zachowania historycznych linii zabudowy, gabarytów i form architektonicznych (negatywny przykład – tzw. „czarna perła”). Jednocześnie obserwujemy niemożność przeciwdziałania nadmiernemu wykorzystywaniu przestrzeni publicznej pod działalność handlową, usługową, a zwłaszcza reklamową – drastycznie ingerującą lub zakłócającą historyczną zabudowę i sprzeczną z estetyką oraz tradycją kulturową miejsca (np. media od lat regularnie donoszą o kolejnych próbach porządkowania i „estetyzacji” Starego Miasta). W związku z powyższym uważamy, że należy podjąć kompleksowe i skuteczne działania dla zahamowania niekorzystnych zmian i w celu opracowania spójnego programu ochrony, rozwoju i zagospodarowania tego obszaru, a skuteczną formą ochrony to gwarantującą jest formuła „parku kulturowego”.

Z poważaniem,
Krzysztof A. Worobiec
Prezes Stowarzyszenia
Kadzidłowo, 6 marca 2013

Olsztyn, kamienica przy Bema. Fot. K.Worobiec

Olsztyn. Kamienica przy Bema w Parku Kulturowym nie mogłaby być tak obwieszona reklamami.
Fot. K.Worobiec

ps.
Tego nie było oczywiście w powyższym piśmie:
Dla sceptyków – linki do artykułów jak utworzenie parku kulturowego pozytywnie zmieniało oblicze Krakowa:
Park Kulturowy Stare Miasto wyszedł Krakowowi na dobre
Jak Park Kulturowy zmienił centrum Krakowa
Park Kulturowy w Krakowie: mniej brzydkich reklam w Starym Mieście

Ten wpis został opublikowany w kategorii Krajobraz kulturowy i oznaczony tagami , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.