Aleje przydrożne – dziedzictwo historyczne, stan zachowania, ochrona – Iwona Liżewska , Marzena Zwierowicz

Droga obsadzona dębami,jednym z najszlachetniejszych gatunków drzew. Spędy, pow. braniewski. Fot. I. Liżewska.

Region warmińsko-mazurski zdecydowanie wyróżnia się nie tylko w skali Polski, ale też i Europy pod względem liczby i stanu zachowania alei przydrożnych. Są one świadectwem świadomego kształtowania i komponowania przestrzeni, jednym z integralnych składników krajobrazu otwartego.

Mają one nie tylko znaczenie historyczne czy krajobrazowe. Pełnią też ważne funkcje komunikacyjne, informacyjne i przyrodnicze. Zarówno przed wiekami, jak i obecnie ochraniają przed słońcem i zawiewającym śniegiem, a także przed hałasem i spalinami, wyznaczają przebieg dróg oraz stanowią czytelny znak organizacji przestrzeni. Obecnie nad alejami zawisła groźba unicestwienia.

Aleje były od wieków powszechnie stosowanym elementem kompozycji parków i ogrodów. Jednak już w pierwszej połowie XVIII wieku zaczęto kłaść nacisk na sadzenie żywopłotów, alei i szpalerów w otwartym krajobrazie wzdłuż dróg, rzek i strumieni. Zakładanie alei w Prusach zapoczątkowali królowie Fryderyk Wilhelm I (1713–1740) i jego syn Fryderyk II (1740–1780). Działalność tę kontynuowali ich następcy. W 1841 roku z polecenia Fryderyka Wilhelma IV ukazał się dekret o alejach, w którym zalecano zachowanie starych i sadzenie nowych alei zarówno na gruntach państwowych jak i na prywatnych. Aktywność w tym obszarze wykazywały również stowarzyszenia i lokalne środowiska. Założone w 1822 roku na terenie Prus Towarzystwo dla Upiększania Ogrodnictwa postulowało w tym celu wzbogacenie krajobrazu poprzez obsadzanie dróg drzewami.

Sieć alei przydrożnych wokół Jonkowa, pow. olsztyński. Widoczne odcinki wjazdowe i wyjazdowe ze wsi, aleje do stacji kolejowej i na cmentarz, drogi prowadzące do innych miejscowości. Mapa archiwalna z początku XX w. Opracowanie rysunku M. Zwierowicz.

Sieć alei przydrożnych wokół Jonkowa, pow. olsztyński. Widoczne odcinki wjazdowe i wyjazdowe ze wsi, aleje do stacji kolejowej i na cmentarz, drogi prowadzące do innych miejscowości. Mapa archiwalna z początku XX w.
Opracowanie rysunku M. Zwierowicz.

Uzupełnianie starych i zakładanie nowych alei przydrożnych trwało w Prusach Wschodnich do lat 30. XX wieku. Sadzono je w pierwszej kolejności wzdłuż głównych traktów komunikacyjnych, stopniowo rozszerzając zakres, tworząc gęstą sieć łączącą i duże miasta, i małe wsie. Równolegle prowadzona była podobna działalność na terenach prywatnych, w obrębie dawnych majątków ziemskich, gdzie sadzono aleje związane nie tylko z założeniem parkowym czy cmentarzem rodowym, ale także wzdłuż dróg prowadzących do sąsiednich majątków i podległych folwarków, młynów czy stacji kolejowej. Stanowiły one również istotny element wnętrza wsi. W wielu miejscowościach sadzono drzewa wzdłuż ulicy wiejskiej, dopełniając tym samym sposób zagospodarowywania przestrzeni publicznej. Aleje pielęgnowano i odnawiano, a z czasem stały się one nieodłączną częścią pruskiego pejzażu. W Prusach sieci dróg towarzyszyła odpowiednio zorganizowana infrastruktura w postaci zabudowy usługowej (karczmy, zajazdy, dróżniczówki itp.), urządzenia drogowe (wiadukty i mosty często o cennej formie architektonicznej, drogowskazy, wysokie ciosane kamienie na rozstajach dróg, rzędy ciosanych kamieni na poboczach dróg prowadzonych na wysokich skarpach itp.) oraz regionalny wyróżnik – murowane kapliczki i drewniane bądź metalowe krzyże na terenie Warmii.

Sieć alei przydrożnych wokół Barcian, istniejących pod koniec XVIII w., zaznaczonych na mapie F.L. von Schröttera. Jasnozielonym kolorem wyróżniona została zachowana do dzisiaj aleja dębowa pomiędzy Barcianami a Jegławkami (obecnie fragment drogi wojewódzkiej nr 650). Opracowanie rysunku M. Zwierowicz.

Sieć alei przydrożnych wokół Barcian, istniejących pod koniec XVIII w., zaznaczonych na mapie F.L. von Schröttera. Jasnozielonym kolorem wyróżniona została zachowana do dzisiaj aleja dębowa pomiędzy Barcianami a Jegławkami (obecnie fragment drogi wojewódzkiej nr 650). Opracowanie rysunku M. Zwierowicz.

Nasadzenia przy drogach znalazły swoje odzwierciedlenie w kartografii. Po raz pierwszy sieć alei przydrożnych została zaznaczona na mapach opracowanych w latach 1796–1802 na zlecenie królewskiego ministra wojny Fryderyka Leopolda von Schröttera. Stale powiększana sieć alei ukazana została również na mapach XIX-wiecznych. Były to wydane w latach 60. XIX wieku mapy w skali 1:25 000, zwane Urrmestischblatt oraz wydane w latach 70. XIX wieku mapy powiatów w skali 1:100 000. Pełny obraz nasadzeń alejowych przedstawiają mapy niemieckie w skali 1:25 000, tzw. Messtischblatt, opracowywane pod koniec XIX wieku i aktualizowane do lat 40. XX wieku.

Zwarte nasadzenia alejowe ciągną się (jeszcze!) kilometrami wzdłuż dróg Warmii i Mazur. Stanowią ważny element drogi i pełnią wielorakie funkcje, w tym:

  • komunikacyjno-informacyjne – uczytelnienie przebiegu drogi; ochrona przed wpływami atmosferycznymi: słońcem, deszczem, wiatrem, śniegiem; ułatwienie orientacji w terenie podróżującym, zwłaszcza na rozstajach dróg;
  • przyrodnicze – mają wpływ na zwiększenie wodnej retencji środowiska, przeciwdziałanie erozji wietrznej gleby, ochronę roślin uprawnych przed zanieczyszczeniami pochodzącymi z komunikacji drogowej, wzmaganie oporu środowiska przeciw szkodnikom roślin uprawnych, kształtowanie środowiska owadów zapylających;
  • kompozycyjno-estetyczne – jako element kształtowania przestrzeni (organizacja przestrzeni, tworzenie perspektyw, podkreślanie osi kompozycyjnych i osi widokowych, tworzenie wnętrz krajobrazowych);
  • krajobrazowe – jako zwiększenie atrakcyjności turystycznej terenu (lokalna atrakcja krajobrazowa);
  • historyczno-kulturowe – jako elementy krajobrazu kulturowego, świadectwa historii kształtowania przestrzeni, także powiązane z postaciami lub wydarzeniami historycznymi, oraz funkcje reprezentacyjne, ideowo-symboliczne.
Aleja w krajobrazie, okolice wsi Sętal, pow. olsztyński. Fot. J. Sztorc.

Aleja w krajobrazie, okolice wsi Sętal, pow. olsztyński. Fot. J. Sztorc.

Ochrona ważnego elementu krajobrazu kulturowego Warmii i Mazur, jakim są aleje przydrożne, wymagała rozpoznania zasobu, jego zwaloryzowania oraz określenia form ochrony. Zadania tego podjął się Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Olsztynie, w którym w latach 2005–2007 opracowano raport dotyczący alei przydrożnych na terenie województwa warmińsko-mazurskiego1. W latach 2005–2006, w oparciu o opracowaną na potrzeby programu metodykę2, zespół pracowników i współpracowników ośrodka wykonał kwerendę terenową. Badaniami objęto drogi krajowe, wojewódzkie i powiatowe. Na podstawie badań terenowych dokonano analizy form i stanu zachowania alei, zwaloryzowano zasób oraz określono formy ochrony alei.

W świetle przeprowadzonych analiz stwierdzono, iż średnie parametry szerokości alei i rozstawu drzew w szpalerach były następujące:

  • szerokość alei, tj. odległość między dwoma szpalerami drzew liczona od środka drzew, wynosi ok. 7 m na większości starszych dróg głównych i podrzędnych oraz ok. 9 m na głównych traktach komunikacyjnych zakładanych lub przebudowywanych w końcu XIX i na początku XX wieku; drogi o mniejszej ważności komunikacyjnej (lokalne, dojazdowe itp.) obsadzano też w odległości 5–6 m;
  • rozstaw drzew w szpalerach wynosi przeważnie 10–14 m, rzadziej 8 m, na skarpach przydrożnych rozstaw zmniejszano do 3–8 m.

Również analiza gatunkowa przeprowadzona w oparciu o ankiety terenowe wykonywane w ramach wspomnianego opracowania pokazuje, że stosowano głównie klon pospolity (Acer platanoides), lipę drobnolistną (Tilia cordata), jesion wyniosły (Fraxinus excelsior) oraz w nieco mniejszym stopniu brzozę brodawkowatą (Betula pendula) i dąb szypułkowy (Quercus robur). Rzadziej sadzono grab pospolity (Carpinus betulus), lipę szerokolistną (Tilia plathyphyllos), klon jawor (Acer pseudoplatanus), kasztanowiec biały (Aesculus hippocastanum). Sporadycznie pojawiają się buk pospolity (Fagus silvatica), dąb czerwony (Quercus rubra), wiąz szypułkowy (Ulmus laevis), robinia biała (Robinia pseudoacacia), klon srebrzysty (Acer saccharinum) czy jarząb szwedzki (Sorbus intermedia). Zachowane obecnie szczątkowo nasadzenia z wierzby białej i kruchej (Salix sp.) oraz drzew owocowych, głównie jabłoni (Malus domestica), występujące śladowo przy wielu drogach niższej rangi wskazują, że były to niegdyś gatunki stosowane powszechnie przy drogach lokalnych.

Częstotliwość występowania poszczególnych gatunków w obrębie województwa jest zróżnicowana, np. lipa bardzo popularna w centralnej części województwa, rzadko pojawiała się w okolicach Szczytna; dąb najczęściej występuje w północno-zachodniej części regionu oraz w okolicach Kętrzyna i Węgorzewa, a brzoza w okolicach Bartoszyc, Bań Mazurskich i Gołdapi.

Dzikowo, pow. bartoszycki. Gęsta sieć alei przydrożnych w obrębie wielkoobszarowego majątku ziemskiego. Widoczne aleje prowadzące do folwarków, młyna, cegielni, stacji kolejowej oraz do lasu. Opracowanie rysunku M. Zwierowicz.

Dzikowo, pow. bartoszycki. Gęsta sieć alei przydrożnych w obrębie wielkoobszarowego majątku ziemskiego. Widoczne aleje prowadzące do folwarków,młyna, cegielni, stacji kolejowej oraz do lasu.
Opracowanie rysunku M. Zwierowicz.

Sposób zakładania alei pod względem składu gatunkowego był zróżnicowany w obrębie dwóch zasadniczych typów – alei jednogatunkowych i alei mieszanych. Drzewa sadzono jednogatunkowo na całym przebiegu alei lub z domieszką innych gatunków w różnych proporcjach. Aleje mieszane złożone są z różnych gatunków rozmieszczonych nieregularnie wzdłuż całego przebiegu drogi lub z krótkich, jednogatunkowych odcinków o zróżnicowanych długościach. Należy dodać, że dzisiejszy przebieg i ważność dróg są często odmienne od historycznego, co sprawia, że współcześnie w ramach jednej drogi występuje jeszcze większe zróżnicowanie niż pierwotnie.

Doborem gatunków podkreślano sposób zagospodarowania przestrzeni. Krótkie odcinki długości od 100 m do 1000 m, zróżnicowane gatunkiem w stosunku do całej alei, najczęściej też od niej starsze, podkreślały wjazdy do poszczególnych miejscowości. Najbardziej szlachetne i ozdobne gatunki drzew (dęby, lipy, kasztanowce) występowały w formie jednogatunkowych alei dojazdowych podkreślających rangę miejsca (majątki ziemskie, kościół, cmentarz, ważne obiekty użyteczności publicznej – siedziby władz, nadleśnictwa, dojazdy do stacji kolejowych, odcinki przed przejazdami kolejowymi). Drogi o najmniejszej ważności komunikacyjnej obsadzano wierzbami i drzewami owocowymi.

Stan zachowania alei przydrożnych na drogach wojewódzkich woj. warmińsko-mazurskiego

Stan zachowania alei przydrożnych na drogach wojewódzkich woj. warmińsko-mazurskiego

W ostatnim okresie obserwuje się postępujące pogarszanie stanu oraz postępujący proces zanikania alei przydrożnych. Przyczyny są zróżnicowane, do najistotniejszych należą:

  • przebudowa i modernizacja sieci drogowej prowadząca do wycinania i niszczenia alei;
  • dewastacyjne „prace pielęgnacyjne” wykonywane często przez niewyszkolonych wykonawców, co zwiększa ryzyko chorób i uszkodzeń podczas silnych wiatrów, a w efekcie wpływa na pogorszenie stanu zdrowotnego drzew i naruszenia ich statyki;
  • powiększanie powierzchni upraw poprzez przesunięcie granicy pól na odległość mniej niż 1m od linii drzew;
  • obcinanie konarów od strony pól dla uzyskania pola manewru dla sprzętu rolniczego oraz uszkadzanie korzeni spowodowane przez ciężki sprzęt rolniczy;
  • brak planowej gospodarki drzewostanem, zarówno wzdłuż modernizowanych dróg, jak również w przypadku uzupełnień starych nasadzeń (wykonywane nasadzenia często nie spełniają podstawowych wymogów, stosowany jest za młody i źle ukształtowany materiał roślinny).
Aleja z rzadko spotykanego jarząbu szwedzkiego prowadząca do Stańczyków, pow. gołdapski. Fot. B. Domżalska.

Aleja z rzadko spotykanego jarząbu szwedzkiego prowadząca do Stańczyków, pow. gołdapski.
Fot. B. Domżalska.

Na obszarze województwa znajduje się 12 tras dróg krajowych, o łącznej długości 1296 km. W większości są to drogi pozbawione zwartych nasadzeń alejowych.

Przyczyną tego stanu rzeczy rzadko są uwarunkowania historyczne (droga krajowa nr 22, planowana jako połączenie Berlina z Królewcem, budowana w latach 1933–1938, przewidziana jako trasa szybkiego ruchu bez nasadzeń liniowych), częściej procesy związane z modernizacją i przebudową dróg. Zarówno wcześniejsze (na przykład drogi krajowe nr 7 i 15), jak też prowadzone w ostatnim czasie (drogi 16, 53, 57). Na części dróg zachowały się nieliczne fragmenty dwu- lub jednostronnych szpalerów, grupy drzew czy tylko odcinki silnie przerzedzone (drogi krajowe nr 51, 58, 65). Część dróg krajowych pozbawiona jest historycznych nasadzeń, w miejsce których czasami wykonywane są nowe, w odległości kilku metrów, zgodnej z obecnymi przepisami (drogi nr 7, 15, 16).

Na terenie województwa warmińsko-mazurskiego jest w sumie 51 dróg wojewódzkich, a ich łączna długość wynosi 1870 km. Z reguły występują tu najstarsze i cenne gatunkowo nasadzenia historyczne. Należą do nich m.in. droga nr 519 (Zalewo–Małdyty–Morąg) obsadzona lipami z niewielką domieszką klonów i jesionów; droga nr 528 (Orneta–Miłakowo–Morąg), głównie klonowo-lipowa; fragment drogi nr 596 na odcinku Reszel–Lutry, z aleją grabową i dębową; droga nr 506 (Chruściel–Nowica ) obsadzona dębami z domieszką klonu. Z reguły walory widokowe wzbogaca malowniczy krajobraz rolno-leśny. Zarówno wcześniej, jak i współcześnie aleje towarzyszą najważniejszym szlakom i połączeniom komunikacyjnym.

Łukta, pow. ostródzki. Odcinki wjazdowe do wsi naniesione na mapie Schröttera z końca XVIII w. Opracowanie rysunku M. Zwierowicz

Łukta, pow. ostródzki. Odcinki wjazdowe do wsi naniesione na mapie Schröttera z końca XVIII w.
Opracowanie rysunku M. Zwierowicz

Przyjęte w tabeli 100% stanu zachowania nie oznacza, że nasadzenia historyczne zachowały się na całym przebiegu. W większości zadrzewienia alejowe występują na przebiegu kilkunastu lub kilkudziesięciu kilometrów, jednakże pomiędzy tymi odcinkami występują też dłuższe lub krótsze fragmenty pozbawione drzew. Najczęściej wiąże się to z działalnością człowieka, rzadziej z warunkami naturalnymi (np. na odcinkach leśnych). Klasycznym przykładem drogi o zróżnicowanym stanie zachowania alei jest droga wojewódzka nr 650 (Barciany–Srokowo–Węgorzewo–Banie–Mazurskie–Gołdap). Pierwszy, najcenniejszy fragment pomiędzy Barcianami a Jegławkami to XVIII-wieczna aleja złożona z blisko 800 pomnikowych dębów; dalej aż do Srokowa ciągnie się nieco młodsza aleja lipowa o wybitnych walorach krajobrazowych, kulturowych i przyrodniczych, natomiast odcinek pomiędzy Węgorzewem a Baniami Mazurskimi jest w zasadzie pozbawiony regularnych nasadzeń. Z kolei droga wojewódzka nr 609 prowadząca z Mikołajek do Ukty prawie na całej długości przebiega przez tereny leśne. Drogi wojewódzkie obsadzone na całej długości należą raczej do rzadkości. Są to m.in. droga wojewódzka nr 506 (Chruściel–Nowica, dł. 13 km) lub 601 (Babięta–Nawiady, dł. 5,8 km). Są to drogi o nietypowej jak na tę kategorię długości. Zatem: wskaźnik 100% stanu zachowania oznacza, że na każdej drodze wojewódzkiej zachowały się dłuższe lub krótsze odcinki alejowe.

Stan zachowania alei przydrożnych na drogach powiatowych woj. warmińsko-mazurskiego

Stan zachowania alei przydrożnych na drogach powiatowych woj. warmińsko-mazurskiego

Również w przypadku form alejowych jak też stanu zdrowotnego drzew najlepsza sytuacja występuje na drogach wojewódzkich. Mamy tutaj aż 65% alei w stanie zwartym oraz 14% alei o zróżnicowanym stanie zachowania. Oznacza to, iż prawie 80% zachowanych alei ma zwarte, jednorodne odcinki, dłuższe w przypadku alei określanych jako zwarte, oraz krótsze w przypadku alei o stanie zróżnicowanym. Alei przerzedzonych, czyli zachowanych często w formie jednostronnych szpalerów lub fragmentów z dużymi ubytkami w ciągu nasadzeń jest nadal zaledwie około 20%. Blisko 80% drzewostanu charakteryzuje dobry lub czasami bardzo dobry stan zdrowotny, w stanie dostatecznym jest tylko 10% drzewostanu, zaś zróżnicowanym stopniem zachowania charakteryzuje się 13% drzew. Jest to przede wszystkim rezultatem systematycznej i prawidłowej pielęgnacji drzewostanu.

Aleja przy drodze Rączki–Łyna, pow. nidzicki. Podobnie jak inne aleje Warmii i Mazur stanowi ważny znak organizacji przestrzeni, ma znaczenie komunikacyjno-informacyjne, przyrodnicze, kompozycyjno-estetyczne, krajobrazowe oraz kulturowe. Fot. M. Zwierowicz

Aleja przy drodze Rączki–Łyna, pow. nidzicki. Podobnie jak inne aleje Warmii i Mazur stanowi ważny znak organizacji przestrzeni, ma znaczenie komunikacyjno-informacyjne, przyrodnicze, kompozycyjno-estetyczne, krajobrazowe oraz kulturowe. Fot. M. Zwierowicz

Wskaźnik procentowego zachowania dróg powiatowych z historycznymi alejami waha się od 30% do 85%, jednak średnio jest to około 60%. Najwyższy wskaźnik – powyżej 70 % – obejmuje powiaty: bartoszycki, braniewski, elbląski, kętrzyński, olsztyński, ostródzki, węgorzewski. Najniższy odsetek – poniżej 40% – dróg z nasadzeniami alejowymi występuje w powiatach lidzbarskim, szczycieńskim i piskim. W tych dwóch ostatnich przypadkach (powiaty piski i szczycieński) dotyczy to powiatów o znacznym stopniu zalesienia, gdzie część dróg nie miała historycznych nasadzeń. Jednakże są też powiaty, jak lidzbarski, w którym niski procent zachowania alei jest rezultatem działalności człowieka. Należy też dodać, że drogi powiatowe są bardzo zróżnicowane pod względem klasy i stanu zachowania, jak również jednorodności ich przebiegu. Zdarzają się dukty polne (powiat olsztyński, droga nr 1451N, Orzechowo–Podleśna), drogi biegnące po dawnych nasypach kolejowych (powiat mrągowski, droga nr1745N, Wyszembork–Młynowo), względnie wzdłuż rowów przeciwpancernych (powiat węgorzewski, droga nr 1752N, Węgorzewo–Popioły), złożone z kilku fragmentów, o przebiegu niezgodnym z pierwotnym, historycznym traktem (powiat lidzbarski, droga nr 1399N, Kajmity–Nowy Dwór; powiat węgorzewski, 1758N, Rudziszki–Pawłowo).

Stan zachowania form alejowych również jest bardzo zróżnicowany. Przy czym i tutaj rysuje się pewna prawidłowość. Alei zwartych jest mniej więcej tyle samo co przerzedzonych (zwarte średnio 47%, przerzedzone średnio 50%). Najwięcej zwartych form alejowych – powyżej 55% – zachowało się w powiatach: ełckim, giżyckim, gołdapskim, kętrzyńskim, ostródzkim. Najmniej – około i poniżej 35% – w powiatach: działdowskim, elbląskim, iławskim, nidzickim, nowomiejskim. To oznacza, że na terenie województwa jest jeszcze wiele dróg z nasadzeniami przydrożnymi, które w pełni zachowały swoje walory krajobrazowe, kulturowe lub przyrodnicze.

Na drogach powiatowych w stanie dobrym zachowało się jedynie 33,5% drzewostanu, najwyższy odsetek drzew – 58% – określono jako stan dostateczny, pozostałe, niecałe 10%, występuje w stanie zróżnicowanym lub złym. Do powiatów, w których blisko połowa drzewostanu zachowała się w stanie dobrym, należą: ełcki, giżycki, gołdapski, iławski, kętrzyński, olecki, ostródzki, piski, węgorzewski. Poniżej przeciętnej znajdują się powiaty: bartoszycki, elbląski, lidzbarski, mrągowski, nidzicki, nowomiejski, szczycieński.

Aleja w powiecie węgorzewskim, okolice wsi Dąbrówka Mała. Fot. B. Domżalska

Aleja w powiecie węgorzewskim, okolice wsi Dąbrówka Mała. Fot. B. Domżalska

Stan zdrowotny drzew wynika z wielu przyczyn. Jedną z rzadszych są przyczyny naturalne (choroby, wiek), zdecydowanie częściej dostateczny lub zły stan zdrowotny jest rezultatem działalności człowieka. Najwięcej bowiem szkody przynoszą nieprawidłowe, często dewastacyjne cięcia konarów i gałęzi. Najczęściej są przyczyną chorób, a w efekcie usychania i wymierania drzew. Oczywiście prowadzą też do deformacji i zeszpecenia koron. Niejednokrotnie zdarza się, że w jednym powiecie widzimy dewastacyjnie cięte konary i gałęzie, deformujące pokrój koron i znacznie pogarszające stan zdrowotny drzew, podczas gdy na tej samej drodze, tuż po przekroczeniu granicy powiatów (względnie dawniej granicy gmin) rysuje się wspaniała, zdrowa, pięknie zachowana aleja (droga powiatowa nr 1188 N, przebiegająca poprzez powiaty ostródzki i iławski). Jednakże ten stan rzeczy – wysoki odsetek drzew zachowanych w stanie dostatecznym – nie uprawnia nas do zaniechania pielęgnacji i ochrony alei w powiatach, w których wskaźnik procentowy jest niski. Jest to stan bardzo zróżnicowany, często w zestawieniach określany jako dobry/dostateczny, co oznacza, że na tej samej drodze zachowały się prawidłowo pielęgnowane fragmenty alei, jak również i takie, w których dokonano zniszczeń. Należy zatem chronić zachowane cenne fragmenty, jak również w prawidłowy i systematyczny sposób przeprowadzać prace pielęgnacyjne.

Kwestie zieleni przydrożnej regulują przepisy prawa drogowego3. W ich świetle zieleń przydrożna to roślinność umieszczona w pasie drogowym, mająca na celu w szczególności ochronę użytkowników przed oślepianiem przez pojazdy nadjeżdżające z kierunku przeciwnego, ochronę drogi przed zawiewaniem i zaśnieżaniem, ochronę przyległego terenu przed nadmiernym hałasem, zanieczyszczeniem powietrza, wody i gleby. Również w myśl tych przepisów do obowiązków zarządcy drogi należy m.in. utrzymywanie w dobrym stanie zieleni przydrożnej, w tym sadzenie drzew i krzewów, jak również dążenie do zmniejszania negatywnego wpływu drogi na otaczające ją środowisko przyrodnicze podczas projektowania drogi. Kwestie ochrony środowiska przyrodniczego i kulturowego regulują odpowiednie przepisy dotyczące przyrody oraz dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego4. Ochrona nasadzeń przydrożnych na mocy tych przepisów możliwa jest poprzez uznanie alei lub poszczególnych drzew za pomnik przyrody lub wpis do rejestru zabytków przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Innymi formami ochrony wynikającymi z ustawy o ochronie zabytków mogą być zapisy w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego lub tworzenie parku kulturowego.

Na terenie województwa warmińsko-mazurskiego uznanie za pomnik przyrody nasadzeń liniowych znajdujących się wzdłuż szos należy do wyjątków. Znacznie częściej za pomniki przyrody uznawane są pojedyncze egzemplarze lub grupy drzew, i to raczej w obrębie kompleksów leśnych, parkowych lub posesji prywatnych niż przy drogach publicznych. Ponadto ochroną objęta jest zazwyczaj niewielka część alei, składająca się z kilkunastu czy wyjątkowo kilkudziesięciu drzew. Do tych nielicznych przykładów należy aleja dębowa w ciągu drogi powiatowej 1279N, na odcinku Biskupiec Pomorski–Piotrowice czy aleja klonowa przed Hutą Żuławską, wzdłuż drogi wojewódzkiej nr 504. Co więcej status ochrony może zostać zniesiony. Tak stało się na drodze powiatowej 1363N, powiat działdowski, gdzie odcinek Działdowo–Księży Dwór objęty był w latach 1977–2005 ochroną jako pomnik przyrody. Z uwagi na brak środków na konserwację, zły stan zdrowotny i uszkodzenia części drzew, w 2005 roku status ochrony zlikwidowano.

Aleja przy drodze prowadzącej od jeziora Bartąg do wsi, pow. olsztyński. Fot. J. Sztorc

Aleja przy drodze prowadzącej od jeziora Bartąg do wsi, pow. olsztyński. Fot. J. Sztorc

Wpisem do rejestru zabytków na terenie województwa warmińsko-mazurskiego nie jest objęta żadna aleja przy drodze publicznej. W roku 2007 wydana została pierwsza taka decyzja (odcinek Reszel – Święta Lipka jako trakt pielgrzymkowy przy drodze wojewódzkiej nr 594), jednakże zarządca drogi odwołał się od niej do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego i do chwili obecnej sprawa pozostaje nierozstrzygnięta5.

Jak widać brakuje prawnych możliwości skutecznej, a jednocześnie realnej ochrony historycznych alei przydrożnych. Istniejące formy ochrony konserwatorskiej – wpis do rejestru zabytków lub ustanowienie pomnika przyrody – mogą być stosowane w uzasadnionych przypadkach ze względów historycznych lub przyrodniczych. Rozwiązanie to nie jest ani skuteczne, ani kompleksowe. W przywoływanym już raporcie do ochrony konserwatorskiej – kulturowej lub przyrodniczej – wytypowano zaledwie 15% zasobu historycznego. Pozostałe drogi uznane za element krajobrazu kulturowego wytypowane zostały do ochrony krajobrazowej. W jej ramach dla podkreślenia najcenniejszych obszarów wyodrębniono szczególną kategorię drogi o wybitnych walorach krajobrazowych, przyrodniczych lub kulturowych. Uznano, że aleje przydrożne są przede wszystkim składnikiem drogi i dlatego konieczne jest ustanowienie formy ochrony zintegrowanej z uwarunkowaniami prawnymi, finansowymi i technicznymi dotyczącymi rozwoju gospodarczego oraz stanu i utrzymania dróg.

Młode aleje przydrożne pośród pól nie tworzą jeszcze zwartych korytarzy i tuneli, nie cieszą jeszcze swoim wyglądem jej założycieli…  Wilczkowo,pow. lidzbarski ze zbiorów W. Kujawskiego

Młode aleje przydrożne pośród pól nie tworzą jeszcze zwartych korytarzy i tuneli, nie cieszą jeszcze swoim wyglądem jej założycieli… Wilczkowo,pow. lidzbarski ze zbiorów W. Kujawskiego

Proponuje się ustanowienie specjalnej kategorii – drogi krajobrazowej o szczególnych wartościach krajobrazowych, przyrodniczych i kulturowych oraz przyjęcie warunków jej ochrony poprzez:

  • uregulowania ustawowe (stosowne zmiany w prawie o ruchu drogowym);
  • zapisy w planie zagospodarowania województwa;
  • zapisy w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego.

Zapewne najlepsze byłyby regulacje ustawowe, z uwagi na ich kompleksowość i skuteczność rozwiązań. Należy zatem rozważyć możliwość wprowadzenia odpowiednich zapisów do ustawy o drogach publicznych, uwzględniających specyfikę dróg z nasadzeniami alejowymi.

W skali regionu powinno się opracować strategię rozwoju gospodarczego województwa, uwzględniającą istniejące zasoby dziedzictwa kulturowego. Na poziomie lokalnym można wprowadzać zapisy w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego. Jednakże problemem w skali całego kraju jest brak obowiązujących planów miejscowych, zwłaszcza poza obszarami miejskimi.

Wiekowa aleja może być ozdobą i wyróżnikiem regionu, a może po prostu przestać istnieć, okolice Pilca, pow. kętrzyński. Fot. M. Zwierowicz

Wiekowa aleja może być ozdobą i wyróżnikiem regionu, a może po prostu przestać istnieć.
Okolice Pilca, pow. kętrzyński. Fot. M. Zwierowicz

A działać należy szybko! Dobitnie świadczą o tym przypadki z ostatnich miesięcy. Część alei uznanych w raporcie za wybitne ze względu na wiek, stan zdrowotny, stan zachowania, wartości kulturowe i wskazanych do ochrony, już nie istnieje. W ramach modernizacji dróg na przestrzeni ostatnich dwóch lat zostały wycięte drzewa przy drodze wojewódzkiej nr 592 (odcinek Bartoszyce–Kętrzyn), zaś wielowiekowy, lipowy wjazd do Łukty przy drodze wojewódzkiej nr 527 zamieniony został w ozdobne rondo licznie obsadzone różami.

Wbrew tym zjawiskom oraz rzeczywistości pozostaje wyrazić nadzieję, że wymogi cywilizacyjne oraz rozwój komunikacyjny nie przeszkodzą w zachowaniu regionalnego oblicza oraz specyfiki krajobrazu Warmii i Mazur, zaś dostosowywanie się do europejskich standardów nie będzie oznaczać jedynie postępu technologicznego.

Iwona Liżewska , Marzena Zwierowicz

Fragment książki Aleje przydrożne. Historia, znaczenie, zagrożenie, ochrona.
Red. Krzysztof A. Worobiec, Iwona Liżewska, Stowarzyszenie na rzecz Ochrony Krajobrazu Kulturowego Mazur „Sadyba”, Kadzidłowo–Olszyn 2009.

__________

1 Waloryzacja i ochrona alei przydrożnych na terenie woj. warmińsko-mazurskiego. Rozpoznanie zasobu, ocena stanu zachowania, zakres ochrony, I. Liżewska i M. Zwierowicz wraz z zespołem, Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Olsztynie, mpis, Olsztyn 2007.
2 M. Zwierowicz, Metodyka, zakres i kryteria waloryzacji alei przydrożnych, mpis, Olsztyn 2005.
3 Ustawa z 21 marca 1985 r. O drogach publicznych oraz Rozporządzenie Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z 2 marca 1999 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać drogi publiczne i ich usytuowanie oraz ustawa z 21 marca 1985 r. O drogach publicznych (Dz. U. Nr 14 poz. 60 z późniejszymi zmianami).
4 Są to przede wszystkim: ustawa z 23 lipca 2003 r. O ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, ustawa z 16 kwietnia 2004 r. O ochronie przyrody, Prawo ochrony środowiska, z 27 kwietnia 2001 r., częściowo zmienione ustawą z 18 maja 2005 r. oraz przepisy wykonawcze do tych ustaw.
5 Stan z października 2008 r.

Ten wpis został opublikowany w kategorii Książka „Aleje przydrożne”, Ratujmy aleje i oznaczony tagami , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.