Ochrona alei przydrożnych województwa warmińsko-mazurskiego jako ostoi pachnicy dębowej (Osmoderma eremita) – Andrzej Oleksa, Konrad Maciejewski, Robert Gawroński, Marzena Jasińska

W trakcie badań zebrano dane o alejach – gatunkach drzew, stanie zdrowotnym, obecności pachnicy i innych (Fot. K. A. Worobiec)

Wymierna wartość alei i zadrzewień w krajobrazach kulturowych polega nie tylko na kształtowaniu walorów estetycznych, ale również na ważnej roli w utrzymaniu różnorodności biologicznej1. Na terenach zdominowanych przez użytki rolne zadrzewienia takie są ostatnią ostoją dla gatunków pierwotnie związanych z lasami.

Paradoksalnie, liczne gatunki uzależnione od drzew odnajdują obecnie w zadrzewieniach w krajobrazach kulturowych lepsze warunki niż w lasach, w których prowadzona od dziesięcioleci gospodarka ukierunkowana na produkcję drewna doprowadziła do eliminacji starych okazów drzew gatunków liściastych2. Tymczasem drzewa z zamierającymi partiami pnia (dziuple, próchnowiska) to najbogatsze w gatunki środowisko w Europie Środkowej.

Ocenia się, że blisko 1/3 wszystkich gatunków lądowych w Europie związana jest z martwym drewnem i zamierającymi częściami żywych drzew. Gatunki wiązane w ciągu całego swojego życia lub w pewnej fazie z tego rodzaju środowiskiem to tzw. gatunki saproksyliczne3. Od starych drzew zależą w Polsce tysiące gatunków (mikroorganizmy, grzyby, epifity – mszaki i porosty, bezkręgowce – wije i owady, płazy, gady, ptaki i ssaki). W Polsce ponad 1500 gatunków samych tylko chrząszczy (czyli 1/4 ogólnej liczby) to gatunki saproksyliczne4. Mikrośrodowiskami szczególnie bogatymi w gatunki – ale też wyjątkowo zagrożonymi – są obszerne próchnowiska w dziuplach drzew. Sztandarowym przedstawicielem organizmów zasiedlających dziuple drzew jest pachnica dębowa – Osmoderma eremita – chrząszcz o intrygującym zapachu (feromon płciowy samca6), należący do największych krajowych owadów.

Pachnica podlega ochronie we wszystkich krajach w zasięgu występowania, a także jest ujęta w krajowych czerwonych listach i księgach gatunków zagrożonych5. Na Czerwonej Liście Światowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN 2007)7 gatunek został przyporządkowany do kategorii VU A1c, obejmującej gatunki wysokiego ryzyka, narażone na wyginięcie ze względu na postępujący spadek populacyjny (choćby tylko lokalny), straty siedliskowe lub nadmierną eksploatację, oceniany na przynajmniej 80% w ciągu ostatnich 10 lat. W Unii Europejskiej pachnica jest gatunkiem ściśle chronionym na mocy Dyrektywy Środowiskowej, będąc zarazem gatunkiem wyznacznikowym dla tworzenia obszarów ochrony siedlisk w ramach sieci Natura 2000. Regres populacji pachnicy jest szczególnie duży w krajach Europy Zachodniej8.

Pachnica dębowa (Osmoderma eremita) należy do najbardziej okazałych chrząszczy Polski (Fot. arch.)

Pachnica dębowa (Osmoderma eremita) należy do najbardziej okazałych chrząszczy Polski (Fot. arch.)

W świetle obecnej wiedzy jednym z ważniejszych obszarów występowania pachnicy w Polsce jest województwo warmińsko-mazurskie i przy legły teren województwa pomorskiego9. Większości stwierdzeń pachnicy dokonano tu w zróżnicowanych krajobrazach kulturowych, obejmujących między innymi sieci alei przydrożnych i podworskich parków wiejskich. Mimo wciąż jeszcze dużej populacji pachnicy w tej części kraju w ostatnich latach obserwujemy dramatyczny spadek liczby stanowisk, do którego przyczynia się niszczenie alei przydrożnych w wyniku wycinki uzasadnianej koniecznością modernizacji dróg.

W tym kontekście ważne stało się określenie roli alei – zanikających elementów krajobrazu – dla przetrwania pachnicy. W szczególności staraliśmy się odpowiedzieć na pytanie, czy występowanie pachnicy w alejach jest częstym zjawiskiem, a także jakie parametry alei decydują o zasiedleniu przez pachnicę. Wszystkie te informacje mogą okazać się pomocne przy podejmowaniu decyzji o wycinkach przez zarządców dróg i organy administracji samorządowej.

W ramach akcji „Ratujmy aleje” Stowarzyszenia „Sadyba” zrealizowany został projekt „Ochrona przydrożnych zadrzewień jako ostoi występowania pachnicy dębowej Osmoderma eremita oraz fauny towarzyszącej w alejach przydrożnych województwa warmińsko-mazurskiego”. Badania10 były prowadzone od lipca do września 2007 roku na 41 wybranych alejach.

W trakcie prac do konano jednorazowego przeglądu wszystkich dostępnych dziupli, a także martwych części pni i gałęzi. Każdorazowo z dziupli pobierano około 5 litrów murszu i przesiewano przy pomocy sita entomologicznego w poszukiwaniu śladów obecności pachnicy oraz innych gatunków, z nastawieniem na owady saproksyliczne podlegające ochronie prawnej oraz figurujące na czerwonych listach. Mursz poddany oględzinom powtórnie przenoszono do wnętrza drzewa. Drzewo uznawano za zasiedlone przez pachnicę, gdy odnalezione zostały: postacie dorosłe przesiadujące przy wejściu do dziupli, żywe osobniki (larwy, imagines) wewnątrz dziupli oraz szczątki pachnicy (fragmenty chrząszczy i kokolitów) lub odchody wewnątrz dziupli czy rozprzestrzenione dookoła pnia i wysypujące się poza jego obręb.

Wyniki wcześniejszych badań na Pojezierzu Iławskim wskazują, że jednorazowe zbadanie około 60 drzew na stanowisku daje wysokie (bliskie 95%) prawdopodobieństwo potwierdzenia obecności pachnicy11. Dlatego w trakcie niniejszych prac dokonywano szczegółowych oględzin co najmniej 60–70 drzew. Jedynie w przypadkach, gdy aleja składała się ze znacznie mniejszej liczby drzew (Nowa Ukta, Wyszembork-Grunt, Wólka), badane były wszystkie dostępne drzewa.

Podczas badań terenowych zgromadzono dane o ok. 3000 drzew przydrożnych i 35 gatunkach owadów w nich żyjących (Fot. K. A. Worobiec)

Podczas badań terenowych zgromadzono dane o ok. 3000 drzew przydrożnych
i 35 gatunkach owadów w nich żyjących (Fot. K. A. Worobiec)

Uzyskane wyniki zostały poddane analizie w dwóch skalach przestrzennych: na poziomie drzew i całych stanowisk (odcinków alei). Na podstawie oceny korelacji pomiędzy udziałem poszczególnych gatunków drzew oraz analizy głównych składowych (PCA) doszliśmy do wniosku, że proporcja lip w alei jest silnie związana z udziałem pozostałych głównych gatunków (dąb szypułkowy i klon zwyczajny) oraz ogólną miarą składu gatunkowego alei (oś 1 PCA). Dlatego też w dalszych analizach regresji uwzględniliśmy tylko proporcję lip, jako najlepszy wskaźnik składu alei. Podobieństwa w zasiedleniu sąsiadujących stanowisk badane były przy pomocy analizy autokorelacji przestrzennej (współczynnik I Morana).

Ogółem zbadano 2961 drzew w 41 odcinkach alei. Pachnicę odnaleziono w 2,43% wszystkich zbadanych drzew, czyli 9,50% drzew dziuplastych. Pobranie murszu możliwe było jednak tylko z 39,58% wszystkich drzew, stąd szacować można, że pachnica zasiedlała 24% drzew dziuplastych.

Pachnica najczęściej zasiedlała lipy (53 obserwacji na 1609 zbadanych lip, czyli 3,29% wszystkich lip zasiedlonych). Drugim gatunkiem pod względem częstości obserwacji pachnicy był dąb szypułkowy (16 na 526, czyli 3,04%). Ponadto, pachnica została jeszcze odnaleziona w jesionie wyniosłym (1 stwierdzenie na 194, czyli 0,52%), kasztanowcu białym (1 na 53, czyli 1,89%) i klonie zwyczajnym (1 na 314, czyli 0,32%).

Liczba drzew zasiedlonych przez pachnicę w stosunku do liczby drzew dziuplastych i ogólnej liczby zbadanych drzew.

Liczba drzew zasiedlonych przez pachnicę w stosunku do liczby drzew dziuplastych
i ogólnej liczby zbadanych drzew.

Jeśli chodzi o zasiedlenie na tle klas zdrowotnych według skali Pacyniaka12, najczęściej obserwowano pachnicę w drzewach z klasy 2 (62 stwierdzenia pachnicy na 1415 drzew o stanie zdrowotnym 2, czyli 4,4% drzew z tej klasy). Na drzewach o stanie zdrowia 3 wykazano pachnicę w 5 na 91 drzew (5,5%), a na drzewach o stanie zdrowia 4 w 2 na 14 przypadków (14,3%).

Brak obserwacji na drzewach 5 klasy stanu zdrowotnego, tj. drzew o koronie co najmniej w 3/4 martwej, jednak takich drzew w alejach było zaledwie 8. Pachnica nie zasiedla drzew o stanie zdrowotnym 1, gdyż (z definicji) brakuje w nich dziupli.

Wśród 41 zbadanych alei występowanie pachnicy potwierdzono w 17 odcinkach (41,46%). Alejami o największym zasiedleniu okazały się aleje rosnące na terenach morenowych, o stosunkowo żyznych glebach i niskiej (na tle regionu) lesistości, w krajobrazach zdominowanych przez użytki rolne. Zasiedlone przez pachnicę aleje (Barciany, Bartoszyce, Biesal, Durąg, Działdowo, Jakunowo, Kamieniec, Kisielice, Maćki, Nowa Ukta, Rubno, Słup, Sztynort, Tolkmicko, Wenecja, Winda) zgrupowane są w całej zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, od Elbląga, poprzez okolice Susza i Iławy, aż po Działdowo, a także na północy województwa (okolice Bartoszyc i Węgorzewa) i w rejonie Mazurskiego Parku Krajobrazowego (okolice Ukty).

Przestrzenne rozmieszczenie zasiedlonych alei nie było losowe. Zasiedlone aleje rozmieszczone były w określonych okolicach województwa. Patrząc na mapę, można dostrzec, że z reguły najbliższe aleje sąsiadujące z alejami zasiedlonymi są także zasiedlone. Analiza autokorelacji przestrzennej między najbliższymi sąsiadującymi stanowiskami wskazuje, że zlokalizowane blisko aleje są podobne pod względem zasiedlenia przez pachnicę, mimo że nie są podobne pod względem innych charakterystyk (współczynnik korelacji I Morana 0,56, p<0,005).

Zasiedlenie badanych alei województwa warmińsko-mazurskiego przez pachnicę.

Zasiedlenie badanych alei województwa warmińsko-mazurskiego przez pachnicę.

Aleje przydrożne stanowią niezmiernie istotne miejsca występowania pachnicy w województwie warmińsko-mazurskim. Skala występowania tego gatunku jest na tyle duża, że w niemal każdym zakątku województwa jest ono prawdopodobne i powinno być brane pod uwagę przy planach wycinki alei. Tego rodzaju szerokie występowanie pachnicy w skali całego regionu stawia Warmię i Mazury w rzędzie najlepiej zachowanych populacji w całym areale występowania gatunku13.

Najistotniejszym czynnikiem decydującym o zasiedleniu alei okazały się grubości drzew. Prawdopodobieństwo występowania gatunku na stanowisku z drzewami o średniej pierśnicy powyżej 70 cm przekracza 50%, stąd też takie aleje mogłyby być obejmowane ochroną jako potencjalne siedliska pachnicy i innych gatunków o zbliżonych wymaganiach ekologicznych. Wpływ stanu zdrowotnego, proporcji drzew dziuplastych i udziału lip (najczęściej zasiedlanych) na zasiedlenie rozpatrywane na poziomie całych odcinków alei okazał się nieistotny.

Przesiewanie murszu pobranego z dziupli drzew w poszukiwaniu śladów bytności pachnicy dębowej (Fot. K. A. Worobiec)

Przesiewanie murszu pobranego z dziupli drzew w poszukiwaniu śladów bytności pachnicy dębowej
(Fot. K. A. Worobiec)

Aleje zasiedlone są z wyższym prawdopodobieństwem, jeśli w pobliżu znajdują się inne zasiedlone stanowiska. A zatem należy się spodziewać, że w okolicach, gdzie pachnica występuje częściej, zasiedlane będą nawet aleje o nieco gorszych parametrach (mniejszych średnicach drzew). Zmienna opisująca zasiedlenie sąsiedniego badanego stanowiska okazała się równie dobrym predykatorem obecności pachnicy jak pierśnice drzew. Zasiedlenie alei jest tym bardziej prawdopodobne, jeśli zlokalizowana jest ona na obszarach, gdzie występują duże metapopulacje pachnicy, tj. zwłaszcza w zachodniej i północnej części województwa warmińsko-mazurskiego. Wskazuje na to autokorelacja przestrzenna w zasiedleniu stanowisk. Być może obecność w okolicy wielu populacji źródłowych sprzyja kolonizacji stanowisk. Kolonizacja taka nie jest możliwa w okolicach, gdzie pachnica nie występuje, bowiem wobec niskich zdolności dyspersyjnych tego chrząszcza nawet korzystne stanowiska mogą być nieosiągalne, jeśli są mocno odizolowane od istniejących populacji14.

Ślady bytowania pachnicy dębowej – odchody i fragment kokolitu, Bartoszyce (Fot. arch.)

Ślady bytowania pachnicy dębowej – odchody
i fragment kokolitu, Bartoszyce (Fot. arch.)

Wbrew drugiemu członowi nazwy („dębowa”) pachnica była odnajdywana na wielu gatunkach drzew liściastych15, a wyjątkowo nawet iglastych16. Uzyskane wyniki wskazują jednak, że w warunkach województwa warmińsko-mazurskiego najczęściej zasiedlane są lipy drobnolistne i dęby szypułkowe. Wydaje się, że preferencje pachnicy mogą mieć charakter lokalny i mogą zależeć od obfitości dziuplastych dębów i lip w okolicy.

Wyniki analizy preferencji poprzez porównanie z modelem zerowym (losowe zasiedlanie) zależne są od dostępności dziupli i mogą wskazywać na oba gatunki. W przypadku lipy często tworzą się dziuple kominowe z otwarciem od dołu, w których wykrycie pachnicy jest łatwiejsze. Na podstawie wcześniejszych badań na Pojezierzu Iławskim wskazywano na lipę jako gatunek o pierwszorzędnym znaczeniu dla pachnicy17. Pachnica zasiedla w szczególności aleje składające się z drzew o dużej średnicy pnia. Prawdopodobieństwo występowania gatunku na stanowisku z drzewami o średniej pierśnicy powyżej 70 cm przekracza 50%, stąd też wszystkie takie aleje powinny być obligatoryjnie obejmowane ochroną jako potencjalne siedliska pachnicy i innych gatunków o zbliżonych wymaganiach ekologicznych.

Larwy pachnicy dębowej Osmoderma eremita (Fot. arch.)

Larwy pachnicy dębowej Osmoderma eremita
(Fot. arch.)

Najpoważniejszym zagrożeniem dla pachnicy jest wycinka całych, niejednokrotnie bardzo długich odcinków alei. W ten sposób dochodzi nie tylko do niszczenia poszczególnych drzew zasiedlonych przez gatunek, ale również do wzrostu izolacji między pozostałymi jeszcze populacjami lokalnymi. Dla pachnicy, jako gatunku o małym zasięgu lotu i wiążącym się z tym faktem nikłym potencjale dyspersyjnym, szczególnie istotne jest zachowanie w krajobrazie pewnego nasycenia starymi, dziuplastymi drzewami, które mogłyby funkcjonować jako swoiste łączniki (ang. stepping stones) między istniejącymi jeszcze lokalnymi populacjami.

Wepa marmurkowana Protaetia lugubris, rzadki i zagrożony gatunek, często zasiedla te same drzewa co pachnica dębowa (Fot. arch.)

Wepa marmurkowana Protaetia lugubris, rzadki
i zagrożony gatunek, często zasiedla te same drzewa co pachnica dębowa (Fot. arch.)

Aleje przydrożne należące do najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu Warmii i Mazur, o dużym znaczeniu dla ochrony różnorodności biologicznej, są istotnym miejscem występowania pachnicy – gatunku, którego siedliska w świetle polskiego i europejskiego prawa podlegają ochronie. Ich obecność jest wysoce prawdopodobna zwłaszcza w lipowych i dębowych alejach, gdzie średnice przynajmniej niektórych drzew przekraczają 90 cm (lipa) lub 100 cm (dąb i inne gatunki o drewnie twardym). Ponieważ nie sposób wykluczyć obecności pachnicy w innych, niezbadanych w ramach projektu alejach, dlatego też wszelkie inwestycje drogowe wiążące się z wycinką drzew powinny być poprzedzone rozpoznaniem występowania pachnicy oraz przygotowaniem strategii ochrony tego gatunku.

Pachnica Dębowa

Andrzej Oleksa, Konrad Maciejewski, Robert Gawroński, Marzena Jasińska

Fragment książki Aleje przydrożne. Historia, znaczenie, zagrożenie, ochrona.
Red. Krzysztof A. Worobiec, Iwona Liżewska, Stowarzyszenie na rzecz Ochrony Krajobrazu Kulturowego Mazur „Sadyba”, Kadzidłowo–Olszyn 2009.

__________
1 L. Ryszkowski, J. Karg, The influence of agricultural diversity on biological diversity. In Mander Ü, K. Helmin, Wiggering H (eds) Multifunctional land use: Meeting future demands for landscape goods and services, Springer Berlin-Heidelberg, 2007, s. 125–141.
2 A. Oleksa, R. Gawroński, Forest insects in an agricultural landscape – presence of old trees is more important than the existence of nearby forest, „Ecological Questions“, nr 7, 2006: 29–36.
3 Speight M.C.D., Saproxylic invertebrates and their conservation. Council of Europe, Strasbourg 1989, s. 82.
4 J. M. Gutowski, A. Bobiec, P. Pawlaczyk, K. Zub, Drugie życie drzewa, WWF Polska, Warszawa-Hajnówka 2004, s. 245.
5 M. C. Larsson, J. Hedin, G. P. Svensson, T. Tolasch, W. Francke, Characteristic odor of Osmoderma eremita identified as a male-released pheromone, „J. Chem. Ecol.“ nr 29, 2003: 575–587.
6 P. Szwałko, Pachnica Osmoderma eremita (Scopoli, 1763), [w:] Z. Głowaciński, J. Nowacki (red.), Polska czerwona księga zwierząt – bezkręgowce, IOP PAN Kraków – AR Poznań 2004, s. 103–104.
7 IUCN 2007. IUCN Red List of Threatened Species. http://www.iucnredlist.org
8 T. Ranius, L. O. Aguado, K. Antonsson, P. Audisio, A. Ballerio, G. M. Carpaneto, K. Chobot, B. Gjurašin, O. Hanssen, H. Huijbregts, F. Lakatos, O. Martin, Z. Neculiseanu, N. B. Nikitsky, W. Paill, A. Pirnat, V. Rizun, A. Ruicãnescu, J. Stegner, I. Süda, P. Szwałko, V. Tamutis, D. Telnov, V. Tsinkevich, V. Versteirt, V. Vignon, M. Vögeli, P. Zach, Osmoderma eremita (Coleoptera, Scarabaeidae, Cetoniinae) in Europe, „Anim. Biodiv. Cons.“, nr 28.1, 2005: 1–44.
9 A. Oleksa, P. Szwałko, R. Gawroński, Pachnica Osmoderma eremita (Scopoli, 1763) (Coleoptera: Scarabaeoidea) w Polsce – występowanie, zagrożenia i ochrona, „Rocznik Naukowy PTOP Salamandra“, nr 7, 2003, s. 101–123.
10 Badania zostały wykonane przez Bioscience s.c., na zamówienie Stowarzyszenia „Sadyba“, dotowane przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Olsztynie oraz United Nations Offices for Projekt Services – Program Małych Dotacji Globalnego Funduszu Środowiska. Dziękujemy wszystkim osobom, które przyczyniły się do realizacji projektu. Szczególne podziękowania Danielowi Doktorowi za nieocenioną pomoc w badaniach na terenie powiatów węgorzewskiego i kętrzyńskiego.
11 A. Oleksa, W. Ulrich, R. Gawroński, Occurrence of the marbled rosechafer (Protaetia lugubris Herbst, Coleoptera, Cetoniidae) in rural avenues in northern Poland, „J. Insect Cons.“, nr 10, 2006, s. 241–247. A. Oleksa, W. Ulrich, R. Gawroński, Host tree preferences of hermit beetles (Osmoderma eremita Scop., Coleoptera) in a network of rural avenues in Poland, „Pol. J. Ecol.“, nr 55(2), 2007, s. 315–323.
12 C. Pacyniak, Najstarsze drzewa w Polsce, PTTK „Kraj“, Warszawa 1992.
3 Zob. przyp. 8.
14 T. Ranius, J. Hedin, The dispersal rate of a beetle, Osmoderma eremita, living in tree hollows, „Oecologia“, nr 126, 2001, s. 363–370; J. Hedin, T. Ranius, Using radio telemetry to study dispersal of the beetle Osmoderma eremita living in hollow trees, „Comp. Electr. Agriculture“, nr 35, 2002, s. 171–180.
15 Zob. przyp. 8.
16 Zob. przyp. 9.
17 A. Oleksa, W. Ulrich, R. Gawroński, Host tree preferences…, dz. cyt.
Ten wpis został opublikowany w kategorii Książka „Aleje przydrożne”, Ochrona przyrody, Ratujmy aleje i oznaczony tagami , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.