Waloryzacja przyrodnicza alei przydrożnych województwa warmińsko-mazurskiego – Przemysław Kołodziej, Aldona Fenyk, Krystyna Kuszewska, Monika Kamińska, Anna Kowalska, Piotr Liśniański, Aneta Wojtaszek

Aleje stanowią harmonijne uzupełnienie krajobrazu naturalnego. Droga Burszewo – Pilec, pow. mrągowski (Fot. K. A. Worobiec)

W literaturze polskiej znajdujemy stosunkowo mało wzmianek o przyrodzie alei przydrożnych. Większość autorów prac naukowych traktuje te zadrzewienia marginalnie, uznając, iż nie są one wartościowe pod względem biologicznym.

Faktem jest, że aleje są elementem krajobrazu stworzonym przez człowieka, a większość z nich została nasadzona na początku ubiegłego wieku. W związku z tym poddawane były przez blisko sto lat działaniu natury. Mimo iż są to siedliska antropogeniczne, mające układ przestrzenny nadany przez ludzi, warto jest zadać sobie pytanie, jak duży wpływ miał ten czas na przyrodę alei.

Obecnie zadrzewienia przydrożne podlegają przepisom z zakresu ustawodawstwa drogowego oraz ustawie z 16 kwietnia 2004 roku O ochronie przyrody. Artykuł 86. tej ustawy stworzył możliwość wycinki praktycznie wszystkich drzew i krzewów przy drogach i w ostatnich latach w Polsce rozpoczęto masową wycinkę drzew w pobliżu traktów komunikacyjnych. Mimo zdecydowanego sprzeciwu organizacji działających na rzecz ochrony przyrody oraz naukowców wiele z cennych nasadzeń przestało istnieć. W związku z panującą sytuacją konieczne wydaje się dokonanie waloryzacji przyrodniczej alei przydrożnych.

Świeża zieleń lipowej alei, Giżycko – Woźnice (Fot. K. A. Worobiec)

Świeża zieleń lipowej alei, Giżycko – Woźnice (Fot. K. A. Worobiec)

W 2006 roku w Katedrze Botaniki i Ochrony Przyrody Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie rozpoczęto prace przyrodnicze nad alejami województwa warmińsko-mazurskiego. Wykonują je pracownicy katedry oraz magistranci pod merytoryczną opieką dr Aldony Fenyk i dr Krystyny Kuszewskiej. W kolejnych latach badaniami obejmowane są sukcesywnie wybrane gminy regionu. Zebrany materiał zostanie opublikowany w zbiorczej pracy monograficznej.

Celem jest:
• poznanie rozmieszczenia oraz struktury przestrzennej zadrzewień przydrożnych w obrębie badanego terenu;
• poznanie stanu zdrowotnego zadrzewień oraz wpływu człowieka na te zadrzewienia;
• poznanie flory, fauny oraz bioty porostów w obrębie alei;
• określenie funkcji, jakie pełnią zadrzewienia w obrębie biocenozy (przyrody);
• wyłonienie najcenniejszych pod względem przyrodniczym alei.

Do 2008 roku zbadano pięć gmin: Barczewo, Elbląg, Milejewo, Nowe Miasto Lubawskie i Reszel. W roku 2008 rozpoczęto badania nad kolejnymi gminami: Kiwity, Lubawa, Olsztyn, Mrągowo i Susz (patrz mapa).

Lokalizacja badanych gmin w obrębie województwa warmińsko-mazurskiego

Lokalizacja badanych gmin w obrębie województwa warmińsko-mazurskiego

W ramach prac magisterskich studenci:

  1. Określili rozmieszczenie alei w granicach gminy. Dokonany został dokładny objazd terenowy, w wyniku którego sporządzono mapy lokalizacji zadrzewień.
  2. Dokonali niezbędnych pomiarów zadrzewień, takich jak: pierśnicy drzew (średnicy pnia drzewa na wysokości 1,3 metra) – w celu określenia średnich wymiarów drzew, określenia przybliżonego wieku alei oraz wytypowania alei z drzewami osiągającymi wymiary kwalifikujące do objęcia alei ochroną w postaci ustanowienia pomnikiem przyrody; szerokości zadrzewień i rozstawu drzew w szpalerze (odległości między drzewami w rzędzie) – aby poznać układ przestrzenny alei.
  3. Notowali parametry techniczne dróg, przy których leży aleja, takie jak: rodzaj nawierzchni, stan techniczny nawierzchni i pobocza.
  4. Określali presję człowieka na zadrzewienia, jak na przykład: czy prowadzono prace w obrębie pobocza – koszenie, frezowanie pobocza. Notowali wycięte drzewa i krzewy.
  5. Oceniali stan zachowania struktury alei (zachowanie formy alei, liczbę rzędów drzew, ubytki drzew w zadrzewieniu) oraz stan zdrowotny drzew w zadrzewieniach (oceniany na podstawie przyjętych skal – zwracano uwagę na ukształtowanie korony, jakość i liczbę cięć pielęgnacyjnych, ukształtowanie pnia drzewa, ubytki korowiny, ślady próchnienia itp.).
  6. Prowadzili badania ściśle przyrodnicze:
    – wykonywali spisy florystyczne roślin naczyniowych (notowano wszystkie rośliny rosnące w alejach);
    – notowali ptaki pojawiające się w zadrzewieniach; ptaki rozpoznawano na podstawie bezpośrednich obserwacji jak i po odgłosach;
    – notowali chrząszcze, które związane są z zadrzewieniami, w szczególności szukano gatunków związanych z martwym drewnem (chrząszcze saproksyliczne);
    – ponadto szukali rzadkich i chronionych porostów porastających drzewa.
  7. Opisywali strukturę drzewostanu i rozwój warstwy krzewiastej.

W niedalekiej przyszłości planowane jest wydanie książki, opisującej przyrodnicze aspekty alei przydrożnych. Powstało już pierwszych pięć prac magisterskich dotyczących alei w gminach: Barczewo, Elbląg, Milejewo, Nowe Miasto Lubawskie i Reszel.

Pnie drzew porastają liczne gatunki mchów i porostów, w tym także rzadkie i chronione (Fot. K. A. Worobiec)

Pnie drzew porastają liczne gatunki mchów i porostów, w tym także rzadkie i chronione
.(Fot. K. A. Worobiec)

Wstępne wyniki pokazują, że flora alei przydrożnych liczy od 200 do ponad 300 gatunków roślin naczyniowych. Dominującymi drzewami tworzącymi aleje są: lipa drobnolistna (Tilia cordata), klon zwyczajny (Acer platanoides), jesion wyniosły (Fraxinus excelsior), dąb szypułkowy (Quercus robur) i brzoza brodawkowata (Betula pendula). Notowano również nasadzenia wierzby białej (Salix alba), wierzby kruchej (Salix fragilis), jarząba pospolitego (Sorbus aucuparia), jarząba szwedzkiego (Sorbus intermedia), kasztanowca zwyczajnego (Aesculus hippocastanum), robinii akacjowej (Robinia pseudoacacia) i topoli (Populus sp.). W każdej gminie znajdowano gatunki roślin rzadkich i chronionych, np.: barwinek pospolity (Vinca minor), aster gawędka (Aster amellus), konwalia majowa (Convallaria majalis), posłonek rozesłany (Helianthemum nummularium), kalina koralowa (Viburnum opulus), róża jabłkowata (Rosa villosa), pierwiosnek lekarski (Primula veris), kopytnik pospolity (Asarum europaeum), kruszyna pospolita (Frangula alnus), lilia złotogłów (Lilium martagon), kruszczyk szerokolistny (Epipactis helleborine), orlik pospolity (Aquilegia vulgaris), róża Sherarda (Rosa sherardii), marzanka wonna (Galium odoratum).

W przypadku ptaków w zadrzewieniach poszczególnych gmin znajdowano od 10 do ponad 20 gatunków, m.in. trznadla (Emberiza citrinella), pustułkę (Falco tinnunculus), ziębę (Frangilla coelebs), słowika szarego (Luscinia luscinia), mazurka (Passer montana), kosa (Turdus merula), kwiczoła (Turdus pilaris), myszołowa (Buteo buteo), puszczyka (Strix aluco). Pamiętajmy, iż w Polsce większość ptaków podlega ochronie prawnej. Na badanym obszarze siedliska życia mają liczne chrząszcze, w tym gatunki chronione, jak pachnica dębowa (Osmoderma eremita) czy owady z grupy biegaczowatych.

Nie należy zapominać o porostach, które na drzewach znajdują dogodne miejsce dla życia. Spośród nich naliczono kilkanaście gatunków rzadkich lub podlegających ochronie prawnej, były to m.in. mąkla tarninowa (Evernia prunastrii), odnożyca jesionowa (Ramalina fraxinacea), odnożyca omączona (Ramalina farinacea), odnożyca kępkowa (Ramalina fastigiata), odnożyca opylona (Ramalina polinaria), mąklik otrębiasty (Pseudevernia furfuracea), wabnica kielichowata (Pleurostica acetabulum), obrostnica rzęsowata (Anaptychia cilliaris), płucnica zielonawa (Cetraria chlorophylla), przylepka łuseczkowata (Melanelia exasperatula), brodaczka kępkowa (Usnea hirta).

Bogata flora towarzysząca rośnie wzdłuż alei rzadziej uczęszczanych (Fot. K. A. Worobiec)

Bogata flora towarzysząca rośnie wzdłuż alei rzadziej uczęszczanych (Fot. K. A. Worobiec)

Efektem tak przeprowadzonych waloryzacji jest wytypowanie najcenniejszych pod względem przyrodniczym nasadzeń, które należałoby objąć ochroną.

Fragment książki Aleje przydrożne. Historia, znaczenie, zagrożenie, ochrona.
Red. Krzysztof A. Worobiec, Iwona Liżewska, Stowarzyszenie na rzecz Ochrony Krajobrazu Kulturowego Mazur „Sadyba”, Kadzidłowo–Olszyn 2009.

Ten wpis został opublikowany w kategorii Aleje Przydrożne, Książka „Aleje przydrożne”, Ratujmy aleje i oznaczony tagami , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.